CHỮ NGHĨA TRUYỆN KIỀU







"ĐÊM ĐÊM HÀN THỰC   

NGÀY  NGÀY  NGUYÊN TIÊU"



TRẦN CÔNG NGHỊ









Những ngày cuối năm một người bạn của chúng tôi gởi cho bạn bè bản dịch thơ "Hàn Thực" của Hàn Hoằng thời Trung Đường (766-835) (1). Nhân đó anh đề cập đến câu thơ Kiều số 942 "Đêm đêm Hàn thực ngày ngày Nguyên tiêu" và tỏ dấu không vui khi nhiều người đã cho rằng Nguyễn Du "bí vận" mới viết như thế. 

Rất tiếc người viết không có trong tay nhiều bản Truyện Kiều để tìm hiểu so sánh và thử bàn về "Chữ Nghĩa truyện Kiều" (2) nhân dịp đầu xuân Mậu Tý. Tuy nhiên chúng tôi sẽ cố gắng góp ý trong những điều kiện có thể.
 
   

941.  Cửa hàng buôn bán cho may
               
Đêm đêm Hàn thực ngày ngày Nguyên tiêu.
               
Muôn nghìn người thấy cũng yêu
               
Xôn xao anh yến dập dìu trúc mai. (3)






Bốn câu thơ trên nằm trong đoạn Kiều rơi vào tay Tú bà và Mã Giám Sinh (từ câu 805-1056).  Sau khi mua được Kiều mang về lầu xanh ở Lâm Truy Tú bà bắt Thúy Kiều lột bỏ xiêm y hành lễ trước bàn thờ của thần Bạch Mi.  Tú bà bắt đầu lâm râm khấn vái. Nội dung là cầu cho cửa hàng đông khách.
  
               
Trước hết thử tìm hiểu mấy từ ngữ điển tích cần thiết:

- Hàn thực: Ăn  lạnh (4). Giới Tử Thôi theo giúp vua Tấn Văn Công lấy được ngôi vua nhưng không được vua trọng thưởng tin dùng.  Ông bất mãn bỏ vào rừng ở ẩn.  Nhà vua nghĩ lại cho người vời Tử Thôi về kinh nhưng ông từ chối.  Nhà vua ra lệnh đốt rừng; Tử Thôi quyết ở lại chết cháy. Thương tiếc Tử Thôi nhà vua đặt ra lễ Hàn thực.  Hàng năm vào dịp lễ cấm đốt lửa ba ngày dân chúng chỉ ăn đồ nguội.


-Nguyên tiêu: Đêm rằm tháng Giêng âm lịch tiết Thượng nguyên.  Ngày xưa ở Trung quốc vào đêm này thiên hạ vui chơi suốt đêm.


-Xôn xao anh yến dập dìu trúc mai: Ý nói khách làng chơi sẽ tìm đến Thúy Kiều ở lầu xanh tấp nập đông đúc.







Theo Truyện Kiều bản trên trang mạng (5)   bốn câu trên được giải thích:
“Đây Tú bà khấn thần phù hộ cho cửa hàng lầu xanh cuả mụ ngày lại đêm lúc nào khách chơi cũng ra vào đông đúc tấp nập như những ngày hàn thực nguyên tiêu”. 

Riêng học giả Nguyễn Quảng Tuân chú thích:
“Đêm đêm: (trong cụm từ “đêm đêm Hàn thực”) đúng ra phải nói “ngày ngày” và “Ngày ngày: (trong cụm từ “ngày ngày Nguyên tiêu)
đúng ra phải nói “ đêm đêm”. 

Qua giảng giải và chú thích này chúng ta thấy rằng các vị ấy chỉ chú ý tới cái đông đúc tấp nập của ngày lễ hội vào thời điểm ban ngày từ 6 giờ sáng đến 6 giờ chiều của ngày Hàn thực và thời điểm ban đêm từ 6 giờ chiều đến 6 giờ sáng của đêm Nguyên tiêu mà thôi.







Một điểm cần lưu ý là đêm đêm ngày ngày là nhiều đêm nhiều ngày liên tiếp lặp lại.  Đây là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến việc mua bán. 

Đứng về phương diện buôn bán thuần túy thì có lẽ Tú bà rất để ý đến “thời điểm thời tiết thiên thời” là những yếu tố quyết định của thương trường. 

Mua Kiều về hết hơn bốn trăm lượng (6) sơ sẩy thì sẽ mất vốn như chơi! Đối với bà ta một ngày là 24 giờ.  Làm sao phải tận dụng hết để đạt hiệu quả kinh tế nhanh nhất. 
 





Vào ngày Hàn thực và đêm Nguyên tiêu thiên hạ đổ ra đường ăn chơi hội hè thật là đông đúc tấp nập. Cửa hàng lại thêm Thúy Kiều sắc nước hương trời thì chắc chắn là đông khách. Nhưng đến đêm Hàn thực (từ 18 giờ đến 6 giờ sáng) thì thật là trở ngại cho việc bán mua! 
Về đêm trời trở lạnh.  Phố xá vắng hiu hàng quán im ỉm vì lịnh cấm đốt lửa chỉ ăn đồ nguội mà thôi! Hay là ngày Nguyên tiêu cũng thế. 

Muốn tham dự hội hè vui chơi trong đêm rằm tháng Giêng thói thường vào ngày này người ta sẽ ngủ dậy rất trễ.  Thiên hạ ít mưốn ra đường vào ban ngày. Cho nên ngày Nguyên tiêu cũng sẽ là ngày phố xá thưa vắng! 

Đây mới là mối lo của Tú bà vì nó ảnh hưởng trực tiếp đến sự thu nhập của cửa hàng.





Tóm tắt sơ đồ về việc mua bán:

NGÀY Hàn thực (6AM-6PM): đông khách  =/=
ĐÊM Hàn thực (6PM-6AM): vắng khách
 
                                                               
     
ĐÊM Nguyên tiêu (6PM-6AM): đông khách =/=
NGÀY Nguyên tiêu (6AM-6PM): vắng khách
                         





Từ thực trạng này Tú bà chỉ còn cầu mong vào thần Bạch Mi “Trước thần sẽ nguyện mảnh hương lầm rầm”.  Tú bà nhờ thần linh phò trợ  cho việc mua bán được thuận lợi may mắn cho dù ở vào tình huống thời điểm bất lợi nhất là đêm Hàn thực hay ngày Nguyên tiêu thì cửa hàng của mụ vẫn đông đúc tấp nập khách tìm hoa và Kiều món hàng trân quý của mụ sẽ được mọi người yêu thích!

"Cửa hàng buôn bán cho may                
Đêm đêm Hàn thực ngày ngày Nguyên tiêu.
               
Muôn nghìn người thấy cũng yêu
               
Xôn xao anh yến dập dìu trúc mai".

Đêm đêm Hàn thực ngày ngày Nguyên tiêu xin được hiểu là Dù đêm Hàn thực dẫu ngày Nguyên tiêu.
 
(Đây chỉ là một cách viết để nhấn mạnh lập luận của mình chứ tuyệt nhiên không có ý gì khác).







*** Thay lời kết:

Trong lãnh vực thi ca đôi khi chúng ta đọc lên cảm xúc dâng trào mà không giải thích được như Võ Phiến gặp "Đợi thơ" của Hồ Dzếnh: 
 
     

[
(...)
Tô Châu lớp lớp phù kiều
Trăng đêm Dương Tử mây chiều Giang Nam           
Rạc rời vó ngựa quá quan               
Cờ treo ý cũ mây dàn mộng xưa
               
Biển chiều vang tiếng nhân ngư
               
Non xanh thao thiết trời thu rượi sầu
               
Nhớ thương bạc nửa mái đầu
               
Lòng nương quán khách nghe màu tà huân
               
(...)


Lời không hiểu mấy ý không rõ mấy nhưng mặc kệ: tôi thích mê tơi.  Tôi có chú ý đến mấy tiếng “non xanh thao thiết”.  “Thao thiết” ám ảnh tôi.  Xanh thao thiết là xanh cách nào? Không biết đích xác nhưng tôi cho đó là một chữ tài tình đúng với màu núi “nọ”(?)] (7)





Để kết thúc xin mượn "Chào Nguyên Xuân" của Bùi Giáng như một lời chúc đầu năm Mậu Tý:
             
Xin chào nhau giữa con đường
               
Mùa xuân phía trước miên trường phía sau
               
Tóc xanh dù có phai màu
               
Thì cây xanh vẫn cùng nhau hẹn rằng (8)
               
(...)


 
 
------------------------------------------------------------
Chú thích:
  1. 1. Trần Trọng San Thơ Đường Bắc Đẩu Canada 1993 t.173.
  2. 2. Nguyễn Quảng Tuân chữ nghĩa Truyện Kiều NXB KHXH Hà Nội 1994.
  3. 3. Nguyễn Quảng Tuân Nguyễn Du Toàn Tập tập 2 NXB Văn Học 1996 t. 126.
  4. 4. Thiều Chửu Hán Việt Tự Điển NXB TPHCM 2002 t.147.
  5. 5. Wikipedia VN truyện Kiều online có giải nghĩa. Trên trang mạng không đề tên tác giả chú thích.  Chúng tôi tìm được lời giải thích này trong sách Nguyễn Du Truyện Kiều Nguyễn Thạch Giang khảo đính và chú thích NXB ĐH và THCN Hà Nội- 1973 t.403.
  6. 6. Nguyễn Quảng Tuân sđd t. 103.
  7. 7. Võ Phiến Viết Lách Tạp chí Thế Kỷ 21 Xuân Mậu Tý 2008 Hoa Kỳ  t.t.25 26.
  8. 8. Bùi Giáng Mưa Nguồn NXB Hội Nhà Văn 1993 t. 29.





TRẦN CÔNG NGHỊ

 

vinhcoba

thực sự là các kiệt tác

Tạ Ngư

Tác giả: Trần Công Nghị. Tốt nghiệp Đại học Văn Khoa Saigon 1969. Hiện nay định cư tại Canada.